Chitosan

Op de huid is chitosan vooral te beschouwen als een filmvormend ingrediënt. Zo'n film kan het huidoppervlak egaler doen lijken en het huidgevoel na het aanbrengen veranderen. De precieze werking hangt af van de formule, want chitosan is een bestanddeel van het eindproduct en geen op zichzelf staand verzorgingsconcept. Beoordeel daarom bij gebruik van een product eerder de eigenschappen van de volledige formule dan de afzonderlijke werking van het polymeer.

In haarverzorgingsproducten speelt ook de haarfixerende functie een rol. Een polymeerfilm op het haaroppervlak kan helpen een kapsel in model te houden, waardoor chitosan relevant is in stylingformules. Hoe sterk een product fixeert, hoe het aanvoelt en of er residu achterblijft, is niet alleen af te leiden uit de INCI-naam. Deze kenmerken verschillen per productformule en gebruik.

Voor een vet ogende gezichtshuid is er beperkt klinisch bewijs uit een onderzoek met een chitosan-nanodeeltjesformule. In de studie daalde de talgwaarde in de T-zone na vier weken statistisch significant ten opzichte van het vergelijkingsproduct, terwijl er voor de U-zone geen verschil werd gezien. De klinische beoordeling van seborrhoïsche huid verschilde niet significant en ook de meetwaarden voor huidvocht en transepidermaal waterverlies vertoonden geen statistische verschillen.

Op basis van deze resultaten kan niet algemeen worden beloofd dat elk chitosanproduct de talgproductie verandert of een droge huid hydrateert. Het onderzoek betrof een specifieke nanodeeltjes-gelformule en een kleine groep volwassenen met klinisch vastgestelde seborrhoïsche huid. Bij cosmetische producten zijn daarom de formule, het soort product en de persoonlijke verdraagzaamheid bepalend. Volg voor een specifiek haarstyling- of huidverzorgingsproduct de gebruiksaanwijzing.

Op basis van de functies die in de INCI-database worden vermeld, is chitosan vooral interessant voor producten die een film op de huid, het haar of de nagels vormen of kapsels fixeren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan haarstylingproducten en haarverzorgingsformules. De precieze productkeuze hangt af van de gewenste finish. Voor huidproducten kan de functie worden omschreven als die van een filmvormend bestanddeel, zonder daaruit een bepaalde verzorgende werking voor elk product af te leiden.

In de beschikbare gegevens wordt geen algemeen geldende cosmetische gebruiksconcentratie vermeld. De eigenschappen hangen bovendien af van de deacetylatiegraad en ketenlengte, waardoor formuleerders rekening moeten houden met de gebruikte kwaliteit en de formule. Chitosan kan worden opgelost in een zuur milieu, terwijl het bij een neutrale of alkalische pH slecht oplosbaar is. Beoordeel bij combinaties met andere bestanddelen daarom de stabiliteit van de uiteindelijke formule en niet alleen de lijst met afzonderlijke werkzame stoffen.

Voor thuisgebruik is de gebruiksaanwijzing van het betreffende eindproduct leidend, omdat deze is afgestemd op de formule. Breng het product bij haarstyling aan volgens de aangegeven hoeveelheid en op de vermelde delen van het haar. Beschouw een product met chitosan niet als vervanging voor een product met een expliciete hittebeschermingsfunctie, tenzij dit doel uitdrukkelijk op het product wordt vermeld. De aanwezigheid van het ingrediënt op zich bewijst noch bescherming tegen hitte, noch een bepaalde houdbaarheid van het kapsel.

• Houd je bij stylingproducten aan de hoeveelheid en gebruiksaanwijzing op de verpakking.
• Controleer bij een nieuwe formule eerst of de finish en het haargevoel aan je verwachtingen voldoen.
• Gebruik chitosan niet op basis van de INCI-naam als enige maatstaf voor fixatie of hydraterende verzorging.
• Verwacht alleen hittebescherming als het betreffende product deze functie vermeldt.
• Houd bij het combineren met andere verzorgings- of stylingproducten rekening met de productinstructies.

Chitosan wordt doorgaans gewonnen uit chitine, dat onder meer afkomstig kan zijn van schaaldierenschalen. Er bestaan ook grondstoffen op basis van schimmels. De INCI-naam alleen geeft niet aan waar een specifieke kwaliteit vandaan komt. Als de herkomst van de grondstof voor jou belangrijk is, kan de productinformatie of navraag bij de fabrikant duidelijkheid geven. Bij producten is ook de persoonlijke verdraagzaamheid van de volledige formule van belang.

In een onderzoek van vier weken met een chitosan-nanodeeltjesformule werden enkele gevallen gemeld van lichte, vanzelf verdwijnende schilfering en een acneïforme uitslag. Aan het onderzoek namen 24 volwassenen met klinische seborrhoïsche huid deel en het betrof een specifieke gelformule, niet alle cosmetische chitosanproducten. Deze bevinding maakt daarom geen algemene uitspraak over de verdraagzaamheid van elke formule mogelijk. Stop bij een ongewenste reactie met het gebruik van het betreffende product en volg de informatie op de verpakking.

Chitosan is een biopolymeer dat afkomstig is van chitine en tot de polyaminosachariden behoort. Chitine komt onder meer voor in de buitenskeletten van schaaldieren en in de celwanden van bepaalde schimmels. Chitosan zelf komt ook voor in de celwanden van sommige schimmels, waaronder soorten uit de orde Mucorales. De herkomst van cosmetische grondstoffen kan per productiemethode verschillen.

Bij de gebruikelijke technische winning wordt uitgegaan van chitine, waarvan acetylgroepen worden verwijderd. Dit proces heet deacetylatie. Als methoden worden behandeling met hete natronloog en enzymatische processen beschreven, waarbij de alkalische methode het meest wordt toegepast. Ook chitine uit schalen van garnalen en andere schaaldieren dient als uitgangsmateriaal. Daarnaast kan chitosan rechtstreeks worden gewonnen uit schimmels waarvan de celwanden de stof al bevatten.

De Franse fysioloog Charles Rouget verkreeg chitosan in 1859 door chitine met kaliloog te koken. Hij beschreef daarbij een stof die oploste in verdunde organische zuren. De naam chitosan werd in 1894 geïntroduceerd door de Duitse chemicus Felix Hoppe-Seyler. De benaming wordt herleid tot het Griekse woord „chitón”, dat wordt vertaald als omhulsel of pantser.

Chitosan is een lineair polysacharide dat bestaat uit ongelijk verdeelde glucosamine- en N-acetylglucosamine-eenheden en chemisch wordt omschreven als gedeacetyleerde chitine. Het materiaal kan voorkomen als een kleurloze, amorfe en taaie stof. De eigenschappen zijn onder meer afhankelijk van de mate waarin de oorspronkelijke chitine is gedeacetyleerd en van de lengte van de polymeerketens. Dit kan leiden tot verschillen in oplosbaarheid en viscositeit.

• Stofklasse: biopolymeer en polyaminosacharide, afgeleid van chitine.
• Functie in cosmetica: filmvormend en haarfixerend.
• Lading: In een niet-alkalische oplossing kan chitosan door vrije aminogroepen positief geladen zijn.
• Oplosbaarheid: Hoogmoleculair chitosan lost op in verdunde sterke zuren, behalve zwavelzuur, en in organische zuren; bij een neutrale of alkalische pH is het slecht oplosbaar.
• Invloed op eigenschappen: De deacetylatiegraad en ketenlengte beïnvloeden onder meer de oplosbaarheid en viscositeit.
• Filmvorming: Chitosan opgelost in licht zuur water kan tijdens het drogen een flexibele film vormen.

Chitosan ontstaat wanneer een deel van de acetylgroepen van chitine wordt afgesplitst. Het polymeer bevat daardoor vrije aminogroepen; in een niet-alkalische oplossing kunnen deze groepen een positieve lading geven. Chitosan bestaat uit β-1,4-gekoppelde glucosamine- en N-acetylglucosamine-eenheden, waarvan de verhouding per materiaal varieert. De deacetylatiegraad en ketenlengte beïnvloeden de fysische eigenschappen van de betreffende grondstof.

Voor cosmetische toepassingen zijn de in productgegevens genoemde functies, filmvorming en haarfixatie, relevant. Het positief geladen polymeer kan zich binden aan negatief geladen oppervlakken; bij haarverzorging wordt deze wisselwerking aangehaald om de hechting aan het haaroppervlak te verklaren. Chitosan opgelost in licht zuur water kan tijdens het drogen een flexibele film vormen. Deze materiaaleigenschappen beschrijven mogelijke functies in een formule, maar zeggen niet automatisch iets over het meetbare effect van elk eindproduct.

In een gerandomiseerd, dubbelblind, placebogecontroleerd onderzoek werden 24 volwassenen tussen 18 en 40 jaar met klinische seborrhoïsche huid onderzocht. De deelnemers gebruikten vier weken lang tweemaal per dag een gel met chitosan-nanodeeltjes en gom of alleen gom als vergelijkingsproduct. Onder meer talgwaarden, huidvocht en transepidermaal waterverlies werden gemeten. In de T-zone was de talgwaarde na vier weken statistisch significant lager in de chitosangroep dan in de vergelijkingsgroep. Voor de U-zone werd geen verschil tussen de groepen vastgesteld.

In dit onderzoek werden op geen enkel meetmoment statistische verschillen vastgesteld voor huidvocht en transepidermaal waterverlies. Ook de klinische beoordeling van seborrhoïsche huid was weliswaar lager in de chitosangroep, maar verschilde niet significant van die in de vergelijkingsgroep. De bevindingen hebben betrekking op de onderzochte nanodeeltjesformule en kunnen niet zonder meer worden doorgetrokken naar andere chitosankwaliteiten, concentraties of cosmetische producten. De beschikbare klinische observatie is dus een productspecifieke aanwijzing en geen bewijs voor een algemene cosmetische werking van chitosan.